Schwarzmann GmbH – Modische Knöpfe
Bijzondere gemêleerde kunststofknopen uit Großbottwar
Soms kom je bij het uitzoeken van een oude fourniturenpartij knopen tegen waarvan je meteen denkt: deze verdienen een plekje in het Nederlands Knopenarchief.
Dat geldt zeker voor deze bijzondere knopen van Schwarzmann, afkomstig uit Großbottwar in Duitsland. Op de doos staat “Schwarzmann GmbH” en de aanduiding “Modische Knöpfe” – letterlijk: modieuze knopen.
Het zijn prachtige, halfbolle knopen met een enigszins mat oppervlak. De kleur is gemêleerd en doet denken aan eierwit of gebroken wit. Door hun afgeronde vorm hebben ze bijna iets van een ouderwets snoepje – een beetje zoals een Menthos – maar dan natuurlijk als modeaccessoire.
De knopen zijn er in verschillende maten: ongeveer 1,5, 2 en 2,5 centimeter.
De geschiedenis van Schwarzmann
Bij het onderzoek naar deze knopen kwam een interessante bedrijfsgeschiedenis naar voren.
Een oudere vermelding betreft Liselotte Schwarzmann, Knopffabrik e.K. in Großbottwar, ingeschreven bij het Amtsgericht Stuttgart onder HRA 310153. In de historische gegevens zijn onder meer wijzigingen uit 2006 opgenomen, waaronder een wijziging van de rechtsvorm en gegevens over de bedrijfsvoering. De onderneming komt daarmee duidelijk naar voren als een bedrijf dat zich daadwerkelijk met de productie van knopen bezighield.
Later vinden we de onderneming terug als Schwarzmann Knopffabrik-Kunststoffverarbeitung GmbH, eveneens gevestigd in Großbottwar.
Deze GmbH werd op 12 februari 1981 in het Handelsregister van het Amtsgericht Stuttgart ingeschreven onder HRB 310312. De naam is bijzonder veelzeggend: Knopffabrik-Kunststoffverarbeitung betekent letterlijk knopenfabriek – kunststofverwerking.
Daarmee hebben we een belangrijke aanwijzing voor het materiaal en de productie van de knopen die we tegenwoordig nog tegenkomen.
Geen faillissement, maar liquidatie
De geschiedenis eindigde niet met een faillissementsvermelding.
In 2012 werd de GmbH ontbonden en werd een liquidator aangesteld. Op 11 mei 2016 werd vervolgens officieel geregistreerd dat de liquidatie was beëindigd en dat de onderneming uit het Handelsregister was verwijderd. Het registerblad werd gesloten.
Dat is een belangrijk verschil: op basis van de gevonden gegevens kunnen we spreken over liquidatie en beëindiging van de onderneming, maar niet over een faillissement.
Voor een knopenverzamelaar is dit soort informatie bijzonder waardevol. Een fabrikant die inmiddels niet meer bestaat, laat vaak maar weinig sporen na. Oude dozen, etiketten, catalogi en natuurlijk de knopen zelf worden daardoor belangrijke bronnen voor het reconstrueren van de geschiedenis.
Van knopenfabriek naar kunststof modeknopen
De naam Schwarzmann Knopffabrik-Kunststoffverarbeitung GmbH geeft ons bovendien een mooi kijkje in de ontwikkeling van de Duitse knopenindustrie.
In de twintigste eeuw veranderde de productie van knopen sterk. Naast traditionele materialen zoals hout, been, hoorn, metaal en parelmoer werden synthetische kunststoffen steeds belangrijker.
Kunststof bood fabrikanten nieuwe mogelijkheden. Knopen konden in allerlei vormen, maten en kleuren worden geproduceerd en ook bijzondere oppervlakken en kleureffecten waren mogelijk.
De gemêleerde Schwarzmann-knopen passen uitstekend binnen die ontwikkeling.
Waarschijnlijk kunststof op harsbasis
Het materiaal van deze knopen doet sterk denken aan kunststofhars. Zonder materiaalanalyse kunnen we het exacte kunststofmateriaal echter niet met zekerheid benoemen.
Omdat de bedrijfsnaam zelf spreekt over Kunststoffverarbeitung, weten we wel dat kunststofverwerking een onderdeel van de bedrijfsactiviteiten was. Voor deze specifieke knopen is een kunststof op harsbasis daarom aannemelijk, maar ik houd het in het Nederlands Knopenarchief bewust bij “waarschijnlijk kunststof op harsbasis” totdat een historische catalogus of technische documentatie het materiaal exact bevestigt.
Het gemêleerde oppervlak geeft de knopen een zachte, bijna natuurlijke uitstraling. De gebroken-witte kleur is niet volledig egaal, maar heeft subtiele variaties waardoor iedere knop net iets anders oogt.
Een bijzonder oogje aan de achterzijde
Ook de constructie van deze knopen is interessant.
Aan de achterkant zit een kunststof oogje dat afzonderlijk op de knop is bevestigd. Het oogje loopt dus niet als één geheel door de knop.
Aan de voorkant ontstaat daardoor een volledig glad oppervlak zonder zichtbare naaigaten. De halfbolle vorm krijgt zo alle aandacht.
Voor het dateren en identificeren van vintage knopen zijn dergelijke details belangrijk. Niet alleen de kleur, vorm en het materiaal vertellen iets over een knop, maar ook de manier waarop hij is gemaakt en aan een kledingstuk bevestigd moest worden.
Wanneer zijn deze knopen gemaakt?
Een exact productiejaar van deze specifieke uitvoering is nog niet gevonden.
De bedrijfsgegevens geven ons wel een belangrijke historische context. De latere Schwarzmann Knopffabrik-Kunststoffverarbeitung GmbH werd in 1981 geregistreerd, terwijl de voorgeschiedenis van het bedrijf teruggaat tot de oudere onderneming Liselotte Schwarzmann, Knopffabrik e.K.
De knopen zelf vertonen kenmerken die goed passen bij de naoorlogse ontwikkeling van kunststof modeknopen:
een halfbolle, afgeronde vorm;
een gemêleerd gebroken-wit uiterlijk;
een enigszins mat oppervlak;
verschillende maten van circa 15, 20 en 25 mm;
en een afzonderlijk aangebracht kunststof oogje.
Mijn voorlopige datering voor deze specifieke uitvoering is circa 1950–1970, waarbij de jaren 1960 een interessante mogelijkheid zijn.
Die datering blijft voorlopig. Het is heel goed mogelijk dat de fabriek gedurende een langere periode vergelijkbare modellen heeft geproduceerd. Een oude Schwarzmann-catalogus, advertentie, prijslijst, verpakking of technische beschrijving zou ons kunnen helpen om deze specifieke uitvoering nauwkeuriger te dateren.
Waar werden deze knopen voor gebruikt?
Met maten van 1,5 tot 2,5 centimeter waren deze knopen geschikt als opvallende modeknopen.
De kleinere uitvoering van ongeveer 15 mm kon bijvoorbeeld worden gebruikt voor:
vesten en gilets;
blouses;
jurken;
jasjes;
gebreide kleding.
De grotere uitvoeringen van 20 en 25 mm waren bijzonder geschikt als decoratieve sluiting voor jassen, mantels en stevige jasjes.
Maar vintage fournituren hoeven tegenwoordig natuurlijk niet meer voor hun oorspronkelijke doel te worden gebruikt.
Deze knopen zijn ook prachtig voor een vest, tas, kussen, gebreid of gehaakt kledingstuk of ander creatief textielproject.
Waarom deze knopen bewaren?
Wat mij bij het Nederlands Knopenarchief zo fascineert, is dat een ogenschijnlijk eenvoudige kunststofknoop zoveel kan vertellen over de geschiedenis van kleding, mode en industrie.
Achter deze knopen vinden we een Duitse knopenfabrikant in Großbottwar, een oudere onderneming onder de naam Liselotte Schwarzmann, Knopffabrik, later een Schwarzmann Knopffabrik-Kunststoffverarbeitung GmbH en uiteindelijk een onderneming die na liquidatie in 2016 uit het Handelsregister verdween.
De knopen zelf zijn daarmee kleine tastbare getuigen van een verdwenen stukje Duitse fourniturenindustrie.
Een kleine knoop, maar met een geschiedenis die veel groter is dan je op het eerste gezicht zou denken.
Heeft u informatie over Schwarzmann?
Het Nederlands Knopenarchief blijft zoeken naar informatie over deze fabrikant.
Heeft u oude Duitse knoppencatalogi, fourniturenadvertenties, verpakkingen, prijslijsten of andere documenten waarin Schwarzmann, Liselotte Schwarzmann, Knopffabrik of “Modische Knöpfe” voorkomt? Dan hoor ik dat heel graag.
Iedere aanwijzing kan helpen om de geschiedenis van deze bijzondere knopen en hun fabrikant verder te reconstrueren.
Gegevens
Fabrikant: Schwarzmann / Schwarzmann Knopffabrik-Kunststoffverarbeitung GmbH
Plaats: Großbottwar, Duitsland
Historische onderneming: Liselotte Schwarzmann, Knopffabrik e.K.
Handelsregister: Amtsgericht Stuttgart, HRA 310153 / later HRB 310312
Opschrift: Modische Knöpfe
Materiaal: waarschijnlijk kunststof op harsbasis
Maten: circa 15, 20 en 25 mm
Constructie: halfbolle knop met afzonderlijk bevestigd kunststof oogje
Voorlopige datering: circa 1950–1970
De knopen op de foto's zijn afkomstig uit mijn eigen collectie. De foto's zijn door mijzelf gemaakt en vallen daarom onder mijn auteursrecht.
Reacties
Een reactie posten