De Provençaalse wolspinster – een stukje Zuid-Franse folklore in klei
La Fileuse au Rouet – de vrouw achter het spinnewiel
Ze zit daar heel tevreden. Een flinke dot wol op haar schoot, haar spinnewiel naast zich en een kanten mutsje keurig op het hoofd.
Maak kennis met La Fileuse au Rouet, de Provençaalse wolspinster. Een klein stukje Zuid-Frankrijk dat niet alleen iets vertelt over handwerk, maar ook over het dagelijks leven van vroeger.
Deze met de hand geboetseerde figuur is ongeveer 23 centimeter hoog en gemaakt om te zitten. Ze draagt traditionele Provençaalse kleding van echte stoffen en wordt geleverd met haar stoel en een los houten spinnenwiel. Een klein leren aandrijfriempje van het wiel moet opnieuw worden bevestigd of omgelegd; na al die jaren heeft zelfs dat stukje ambachtelijk materiaal behoefte aan een beetje aandacht.
Maar waar komt dit soort figuren eigenlijk vandaan?
Van kerststal naar dorpsleven
Wie aan een santon de Provence denkt, denkt misschien in eerste instantie aan de kleine figuren die rond Kerstmis in een Provençaalse kerststal worden geplaatst.
Het woord santon is afgeleid van het Provençaalse santoun, dat letterlijk “kleine heilige” betekent. De traditie van kerststallen bestond in Provence al langer, maar kreeg tijdens de Franse Revolutie een bijzondere ontwikkeling. Toen kerken werden gesloten en openbare kerststallen niet meer waren toegestaan, brachten Provençaalse families de kerststal naar hun eigen huis. Kleine figuren van klei maakten het mogelijk om zelf een kerststal te maken.
Een belangrijke naam in deze geschiedenis is Jean-Louis Lagnel (1764–1822) uit Marseille. Hij wordt algemeen beschouwd als de grondlegger van de Provençaalse kleisanton zoals we die kennen. Zijn eenvoudige kleifiguren konden in grotere aantallen worden gemaakt en daardoor ook door gewone gezinnen worden gekocht. In 1803 vond in Marseille zelfs de eerste santonmarkt plaats.
En daar wordt het verhaal interessant.
De Provençaalse kerststal bleef namelijk niet beperkt tot Maria, Jozef, het kindje Jezus, de herders en de wijzen. In de loop van de 19e eeuw kwamen er steeds meer personages uit het alledaagse Provençaalse dorpsleven bij: bakkers, boeren, marktvrouwen, vissers, herders, wasvrouwen en allerlei andere ambachtslieden. Zo werd de kerststal eigenlijk een klein miniatuurdorp waarin het leven van Provence werd uitgebeeld.
De spinster als herkenbaar dorpspersonage
Een vrouw die wol spint past daar prachtig tussen.
Spinnen was eeuwenlang een belangrijk onderdeel van het huishoudelijke handwerk. Wol werd gesponnen tot draad en vervolgens gebruikt voor allerlei textiel. Een spinnewiel was geen decoratief object, maar een praktisch hulpmiddel waarmee van losse vezels bruikbaar garen werd gemaakt.
De spinster staat daardoor symbool voor een tijd waarin veel textiel nog thuis werd verwerkt en waarin handwerk onderdeel was van het dagelijkse leven.
Dat maakt een figuur als La Fileuse au Rouet zo aantrekkelijk. Ze is niet zomaar een poppetje. Ze verbeeldt een beroep, een ambacht en een manier van leven die inmiddels grotendeels uit het dagelijks bestaan verdwenen zijn.
Van religieuze figuur naar volkskunst
De ontwikkeling van de santons is eigenlijk een prachtig voorbeeld van hoe volkskunst ontstaat.
Wat begon als een religieuze traditie groeide uit tot een voorstelling van de hele Provençaalse samenleving. Vooral in en rond Aubagne, een belangrijk centrum van de Provençaalse keramiek- en santontraditie, ontstonden vanaf de 19e eeuw veel ateliers. De plaatselijke klei was uitstekend geschikt voor dit ambacht.
Een belangrijke figuur in die ontwikkeling was Thérèse Neveu uit Aubagne. Zij gaf het santon een veel persoonlijker en realistischer karakter en liet zich inspireren door mensen die zij in haar omgeving zag. Daarmee werd de Provençaalse bevolking zelf een bron van inspiratie voor de kleine kleifiguren.
Het resultaat was een hele verzameling herkenbare personages uit het dagelijkse leven.
En juist daarin past onze wolspinster zo mooi.
Klei, stof en een beetje werkelijkheid
Wat ik zelf bijzonder vind aan deze figuur is de combinatie van materialen.
De figuur is van klei, maar haar kleding is gemaakt van echte stof. Het kleine kanten mutsje geeft haar bovendien een bijna tastbare uitstraling. Het houten spinnewiel maakt het tafereeltje compleet.
Het zijn juist die kleine details die dit soort volkskunst zo charmant maken.
Een santon of vergelijkbare Provençaalse volksfiguur hoefde niet perfect te zijn. Het karakter zat juist in de houding, het gezicht, de kleding en de herkenbaarheid van het personage.
Een vrouw die zit te spinnen vertelt daardoor zonder één woord een verhaal.
Niet iedere Provençaalse kleifiguur is een santon. Een kleine kanttekening is wel op zijn plaats.
Hoewel santon tegenwoordig vaak vrij ruim wordt gebruikt voor Provençaalse kleifiguren, betekent dat niet dat iedere oude of toeristische kleipoppenfiguur automatisch een traditionele santon is. De traditionele santon heeft zijn oorsprong in de Provençaalse kerststal en de santon-ateliers.
Deze wolspinster kan daarom het beste worden beschreven als een Provençaalse kleifiguur in de traditie van de santons, tenzij een atelier, maker of merkteken kan worden vastgesteld.
Dat is ook precies waarom het ontbreken van een merkteken interessant is. Bij ambachtelijke figuren is het lang niet altijd mogelijk om zonder documentatie een specifieke maker of werkplaats aan te wijzen. Het ontbreken van een merkteken maakt haar daarom niet minder interessant; het betekent vooral dat haar precieze herkomst niet met zekerheid kan worden vastgesteld.
Een stukje Provence voor thuis
En dan zit ze daar.
Op haar houten stoel, met haar wol op schoot en haar spinnewiel ernaast.
Misschien ooit gemaakt als onderdeel van een Provençaals tafereel. Misschien gekocht als souvenir tijdens een vakantie in Zuid-Frankrijk. Misschien gewoon omdat iemand haar zo'n leuk en herkenbaar figuurtje vond.
Dat weten we niet.
Maar juist dat maakt oude volkskunst zo leuk: ieder object heeft een zichtbaar verleden, ook wanneer het persoonlijke verhaal erachter verloren is gegaan.
Deze wolspinster brengt in ieder geval onmiddellijk iets van de sfeer van Provence in huis. Niet de Provence van alleen lavendelvelden en zonovergoten terrassen, maar ook de Provence van handwerk, lokale ambachten, dorpsleven en tradities.
Een klein stukje geschiedenis, gevangen in klei.
En eerlijk gezegd is dat misschien wel de leukste huisgenoot die je kunt hebben: ze zit rustig in haar hoekje, heeft geen wifi nodig, vraagt nooit wat er vanavond gegeten wordt en blijft gewoon lekker haar wol spinnen.
Deze Provençaalse wolspinster
Naam: La Fileuse au Rouet – de wolspinster aan het spinnewiel
Materiaal: geboetseerde klei/terracotta, textiel en hout
Hoogte: ca. 23 cm in zittende houding
Houding: gemaakt om te zitten
Inclusief: stoel en houten spinnewiel
Merkteken: geen merkteken aanwezig
Bijzonder detail: het leren aandrijfriempje van het spinnewiel moet opnieuw worden bevestigd
Herkomst: Provence, Zuid-Frankrijk – precieze maker onbekend
Een klein stukje Zuid-Frankrijk, voor liefhebbers van volkskunst, handwerk, brocante en alles wat een verhaal vertelt.
https://www.pearlsandroses.nl/a-136965417/volkskunst-klederdracht-poppetjes/frankrijk-vintage-franse-santon-de-provence-pop-met-spinnenwiel-en-stoel-jaren-50-23-cm/
Reacties
Een reactie posten