Knopenmerken: Espolite – een vergeten Nederlands knopenmerk van een nieuwe kunststof?

Soms vertelt een klein knoopje een veel groter verhaal dan je ooit zou verwachten. Zo verging het mij met Espolite. Jarenlang wist ik alleen dat ik prachtige oude knopen had, verpakt in originele kartonnen doosjes met de merknaam Espolite. Op één van de dozen stond trots vermeld: "Nederlands Fabrikaat".

Verder wist ik vrijwel niets over de herkomst. Op de doos stond: 'Eerste klas Nederlands fabrikaat' wasecht en kookvast en van plastic-materiaal'.

Pas tijdens mijn onderzoek voor Het Nederlands Knopenarchief begon langzaam een vergeten stukje Nederlandse industriegeschiedenis zichtbaar te worden.

Sally Polak en het ontstaan van Espolite

Uit historisch onderzoek blijkt dat Sally Polak in 1897 zijn onderneming begon in de Prinsenstraat in Amsterdam. Aanvankelijk hield hij zich bezig met de import van parelmoeren knopen uit het toenmalige Oostenrijk-Hongarije, met name uit het huidige Tsjechië.

Door de groei van het bedrijf verhuisde het kantoor later naar de Herengracht in Amsterdam.

In 1912 trad zijn zoon Leopold Polak toe tot de onderneming en groeide het familiebedrijf verder uit tot één van de belangrijkste knopenimporteurs van Europa.

In 1917 reisde Leopold zelfs naar Japan om de handel in parelmoer uit te breiden.

Rond 1930 behoorde het bedrijf tot de drie grootste knopenimporteurs van Europa.

Van parelmoer naar bakeliet

De economische crisis van de jaren dertig veranderde de markt ingrijpend. Kunststoffen werden steeds belangrijker en Sally Polak's onderneming besloot zelf knopen te gaan produceren.

Rond 1935 werd de eerste knopenpers aangeschaft voor de productie van bakelieten knopen. In advertenties lees ik ook teksten als 'imitatie parelmoeren knopen van kunststof".

Deze moderne kunststofknopen verschenen onder een nieuwe merknaam: Espolite.

Hiermee behoort Espolite tot de vroegste Nederlandse merken die kuststof kledingknopen produceerden.

De Espolite-knopen

In mijn eigen collectie bevinden zich verschillende originele Espolite-knopen.
De meeste zijn ongeveer 10 millimeter groot en hebben een zogenoemd vissenoog aan de achterzijde en een enkele verdwaalde met 4 gaatjes er tussen door.

Een vissenoog is een verdiept oog waardoor de naaidraad beter beschermd ligt en minder snel slijt.
De knopen voelen hard en stevig aan, hebben een warme diepe glans en geven een helder tikkend geluid wanneer twee knopen zacht tegen elkaar worden gehouden. Samen met de historische gegevens maakt dit het zeer aannemelijk dat deze knopen daadwerkelijk van bakeliet zijn vervaardigd of van een hoogwaardig nieuwe kunststof.

Ik bezit verschillende kleuren, waaronder prachtige gele uitvoeringen, die na ruim tachtig jaar nog altijd schitterend glanzen.

Een doos vol kleuren

Wat mij altijd is bijgebleven, is een grotere kartonnen Espolite-doos die ooit in mijn bezit was. In mijn herinnering bevatte deze doos meerdere vakjes met verschillende kleuren knopen. Helaas weet ik op dit moment niet waar deze doos is gebleven.

Ik hoop hem ooit terug te vinden, want dergelijke dozen zijn waarschijnlijk veel zeldzamer dan de knopen zelf. Mogelijk gaat het om een vertegenwoordigersdoos of een voorraaddoos voor fourniturenwinkels. Zulke verpakkingen vertellen vaak minstens zoveel over een fabrikant als de knopen zelf.

De oorlogsjaren

Volgens historicus Harmen Snel bleef de productie tijdens de Tweede Wereldoorlog in beperkte vorm doorgaan, waarbij onder andere zwarte bakelieten knopen werden vervaardigd.

Leopold Polak wist tijdens de oorlog naar de Verenigde Staten te vluchten. Na de bevrijding keerde hij terug naar Nederland om het bedrijf voort te zetten.

Jaren geleden ontving ik een e-mail van een Amerikaanse vrouw die schreef dat haar grootvader eigenaar was geweest van de Espolite-fabriek. Helaas is deze e-mail verloren gegaan tijdens een onherstelbare bulkverwijdering.

Nu bekend is dat Leopold Polak daadwerkelijk tijdens de oorlog in Amerika verbleef, krijgt deze herinnering ineens een heel nieuwe betekenis. Of haar verhaal inderdaad betrekking had op de familie Polak is helaas niet meer te achterhalen, maar de mogelijkheid is zeker aanwezig.

Een merk met nog veel geheimen

Ondanks deze nieuwe ontdekkingen weten we nog lang niet alles over Espolite. Zo zijn er nog geen advertenties van het merk teruggevonden en is nog onbekend waar de bakelieten productie precies plaatsvond. Het kantoor verhuisde weliswaar van de Prinsenstraat naar de Herengracht, maar het is goed mogelijk dat de fabriek later op een andere locatie in Amsterdam stond.

Ook blijft de betekenis van de naam Espolite een raadsel.
Waarom werd juist deze naam gekozen?
Was het een fantasienaam, een afkorting of verwees zij naar het nieuwe kunststofmateriaal?

Onderzoek loopt nog…

Het Nederlands Knopenarchief probeert de geschiedenis van Nederlandse knopenfabrikanten vast te leggen voordat deze verloren gaat.
Het onderzoek naar Espolite is daarom nog niet afgerond.
Ik hoop de komende jaren antwoorden te vinden op onder andere de volgende vragen:

• Waar stond de bakelietfabriek precies?
• Wanneer werd de merknaam Espolite officieel geregistreerd?
• Zijn er nog advertenties van Espolite?
• Werden de knopen geëxporteerd?
• Wat is de oorsprong van de naam Espolite?
• Bestaan er nog nazaten van de familie Polak met foto's, documenten of catalogi?
• Wanneer verdween het merk uiteindelijk uit de handel?

Heeft u informatie, oude dozen, prijslijsten, advertenties of familieverhalen over Espolite? Dan nodig ik u van harte uit contact op te nemen met Het Nederlands Knopenarchief.

Samen kunnen we voorkomen dat dit bijzondere stukje Nederlandse textielgeschiedenis verloren gaat.

Bronnen
Harmen Snel, Knopenfabrieken in Amsterdam, Ons Amsterdam.

Nationaal Archief – Koopt Nederlandsche Waar, Dan Helpen Wij Elkaar.

Familie Polak Joodsmonument.nl

Espolite, Espolite knopen, Sally Polak, Leopold Polak, bakelieten knopen, Nederlandse knopenfabriek, Amsterdam, Herengracht, Prinsenstraat, vintage knopen, Nederlands Fabrikaat, bakeliet, fournituren, Het Nederlands Knopenarchief, Pearls and Roses.

Wat ik verder nog vond ik via Delpher.nl een aantal advertenties in kranten, zoals in een Provinciale krant 'Het huisgezin', uit 1952 van Vroom & Dreesman, die Espolite-knopen verkoopt voor 0,55 cent op een kaart, tegen "WoensDAG-prijzen".
Krantenartikel 'Het huisgezin' - 1952

Krantenartikel Nieuwsblad van het Zuiden
Advertentie in het Eindhovens Dagblad - 1954, waar ze 39 cent kostten.

In het Limburgs Dagblad vind ik de laatste advertentie uit 1957, waar ze nog maar 19 cent kostten, met de vermelding ' was- en kook echt, per kaart'.

Espolite komt ook voor in een tijdschrift/vakblad over de textielindustrie
En een maandblad over kunststoffen: Plastica. 

Auteursrecht onbekend.

Verder is een plaatje te vinden van een kaart op: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Espolite_wasecht_en_kookvast_knopen.jpg